6.4 KiB
题型七:初等变换的综合应用
识别特征
- 题目要求求逆矩阵 $A^{-1}$(含抽象矩阵)
- 题目要求解矩阵方程
AX = B或XA = B - 题目要求化简矩阵为最简形 / 行阶梯形
解题流程
flowchart TD
A[识别题型] --> B{任务类型}
B -->|求 A⁻¹| C[A|E 化 E|A⁻¹]
B -->|解 AX = B| D[A|E → E|B→X]
B -->|解 XA = B| E[初等列变换]
B -->|化最简形| F[标准消去流程]
C --> G{左侧能化 E?}
G -->|否| H[A 不可逆]
G -->|是| I[右侧 = A⁻¹]
通法步骤
一、求 $A^{-1}$(初等变换法)
- 构造 $(A \mid E)$,
A为n阶方阵 - 仅用初等行变换化左侧为
E - 若成功,右侧即为
A^{-1} - 若失败(左侧出现零行),则
A不可逆
二、解 AX = B
方法 1(初等行变换法):
- 构造 $(A \mid B)$,
A为 $m \times n$,B为m \times p - 化
(A \mid B)为最简形(R \mid X_0) - 若 $r(A) = m < n$:方程
AX = B有无穷多组解,通解为X = X_0 +齐次通解 - 若 $r(A) = m = n$:唯一解
X = A^{-1} B - 若 $r(A) < m$:可能无解,需要检查每个方程的可解性
方法 2(直接求逆):
- 若
A可逆,X = A^{-1} B
三、解 XA = B
- 右乘列变换:或求
A^{-1}后X = B A^{-1} - 注意:与
AX = B不可混淆(AXB = C的求解是 $X = A^{-1} C B^{-1}$)
常见陷阱
- 解
AX = B与XA = B切勿混淆:左乘Avs 右乘 $A$,对应行变换 vs 列变换 A不可逆时的处理:需要用线性方程组通解形式表达- 多列 $B$:当
B为多列矩阵时,AX = B等价于同时解多个方程组 $Ax = b_i$,可同步处理 - 列向量情形:当 $B = b$(单列)时,
AX = b即非齐次线性方程组
经典母题
题目 1:用初等行变换求
A = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 2 & 1 \\ 3 & 4 & 3 \end{pmatrix}的逆矩阵。
解答
Step 1:构造 $(A \mid E)$。
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 2 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right)
Step 2:化最简形。
$r_2 - 2r_1$:
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right)
$r_3 - 3r_1$:
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & -2 & -6 & -3 & 0 & 1 \end{array} \right)
$r_3 - r_2$:
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right)
$r_2 \times (-1/2)$:
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right)
$r_3 \times (-1)$:
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)
$r_1 - 3r_3, r_2 - (5/2)r_3$:
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 0 & -2 & -3 & 3 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)
$r_1 - 2r_2$:
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 3 & -2 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)
Step 3:读出 $A^{-1}$。
A^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & 3 & -2 \\ -3/2 & -3 & 5/2 \\ 1 & 1 & -1 \end{pmatrix}
Step 4:验证 $A \cdot A^{-1} = E$(略)。
复盘
- 核心操作:标准高斯-若尔当消元(化最简形)。
- 关键技巧:每步先化首非零元为 1,再消上下。
- 检验方法:用伴随矩阵公式
A^{-1} = A^* / \det A验证结果正确性。
题目 2:设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \ -1 & 3 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 3 & 1 \ 2 & 0 \ 1 & 4 \end{pmatrix}, C = \begin{pmatrix} 1 & -1 \ 2 & 1 \end{pmatrix}$。求矩阵
X使 $AXB = C$。
解答
Step 1:求 $A^{-1}, B^{-1}$。
\det A = 3 + 2 = 5, $A^{-1} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \ 1 & 1 \end{pmatrix}$。
但 B 是 $3 \times 2$,不可逆!
思路调整:求 X 使 $AXB = C$,即 X = A^{-1} C B^{-1} 不可行(B 不可逆)。
应改用初等行变换解方程组的方法:
$AXB = C \Rightarrow A(XB) = C$。令 $Y = XB$,则 $AY = C$,即解 $AY = C$。
Y = A^{-1} C = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} -1 & -5 \\ 3 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix}
再由 $XB = Y$:
\begin{pmatrix} x_{11} & x_{12} \\ x_{21} & x_{22} \\ x_{31} & x_{32} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 2 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix}
X B 是 3 \times 2 矩阵,但右侧 Y 是 2 \times 2 —— 尺寸不匹配!
说明矩阵方程 AXB = C 无解(A 是 2 \times 2, B 是 3 \times 2, C 是 $2 \times 2$)。
正确尺寸分析:$A_{2 \times 2} X_{? \times ?} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$。
设 X 是 $2 \times 3$,则 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} = 2 \times 3$(不是方阵),右侧 C_{2 \times 2} 尺寸不符,故无解。
启示:做矩阵方程时先验尺寸!
复盘(修正版)
- 核心前提:矩阵方程必须维度相容,否则无解。
- 维度分析:
A_{m \times n} X_{n \times p} B_{p \times q} = C_{m \times q}要求X为 $n \times p$。 - 本题修正:若改为 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$,则 $X = A^{-1} C B^{-1}$(需
B可逆,矛盾)。
变式:解 $XA = B$,其中 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \ 0 & 1 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 1 & 2 \ 2 & 3 \end{pmatrix}$。
解答:
$X A = B$,转置:$A^T X^T = B^T$,由 $A^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \ 1 & 1 \end{pmatrix}$,$A^{-T} = \begin{pmatrix} 1 & 0 \ -1 & 1 \end{pmatrix}$,
X^T = A^{-T} B^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}
转置:$X = \begin{pmatrix} 1 & 1 \ 2 & 1 \end{pmatrix}$。
验证:X A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = B ✓
复盘:XA = B 转置为 $A^T X^T = B^T$,化为 AX = B 类型求解。