Files
MathNotesVersion1/公式笔记/线性代数/Ch03_矩阵的初等变换与线性方程组/题型7_初等变换的综合应用.md
T

175 lines
6.4 KiB
Markdown
Raw Normal View History

2026-10-04 11:44:56 +08:00
# 题型七:初等变换的综合应用
## 识别特征
- 题目要求**求逆矩阵** $A^{-1}$(含抽象矩阵)
- 题目要求**解矩阵方程** $AX = B$ 或 $XA = B$
- 题目要求**化简矩阵为最简形 / 行阶梯形**
## 解题流程
```mermaid
flowchart TD
A[识别题型] --> B{任务类型}
B -->|求 A⁻¹| C[A|E 化 E|A⁻¹]
B -->|解 AX = B| D[A|E → E|B→X]
B -->|解 XA = B| E[初等列变换]
B -->|化最简形| F[标准消去流程]
C --> G{左侧能化 E?}
G -->|否| H[A 不可逆]
G -->|是| I[右侧 = A⁻¹]
```
## 通法步骤
### 一、求 $A^{-1}$(初等变换法)
1. 构造 $(A \mid E)$,$A$ 为 $n$ 阶方阵
2. 仅用**初等行变换**化左侧为 $E$
3. 若成功,右侧即为 $A^{-1}$
4. 若失败(左侧出现零行),则 $A$ 不可逆
### 二、解 $AX = B$
**方法 1**(初等行变换法):
1. 构造 $(A \mid B)$,$A$ 为 $m \times n$,$B$ 为 $m \times p$
2. 化 $(A \mid B)$ 为最简形 $(R \mid X_0)$
3. 若 $r(A) = m < n$:方程 $AX = B$ 有无穷多组解,通解为 $X = X_0 + $ 齐次通解
4. 若 $r(A) = m = n$:唯一解 $X = A^{-1} B$
5. 若 $r(A) < m$:可能无解,需要检查每个方程的可解性
**方法 2**(直接求逆):
- 若 $A$ 可逆,$X = A^{-1} B$
### 三、解 $XA = B$
- **右乘列变换**:或求 $A^{-1}$ 后 $X = B A^{-1}$
- 注意:与 $AX = B$ 不可混淆($AXB = C$ 的求解是 $X = A^{-1} C B^{-1}$)
## 常见陷阱
- **解 $AX = B$ 与 $XA = B$ 切勿混淆**:左乘 $A$ vs 右乘 $A$,对应行变换 vs 列变换
- **$A$ 不可逆时的处理**:需要用线性方程组通解形式表达
- **多列 $B$**:当 $B$ 为多列矩阵时,$AX = B$ 等价于同时解多个方程组 $Ax = b_i$,可同步处理
- **列向量情形**:当 $B = b$(单列)时,$AX = b$ 即非齐次线性方程组
## 经典母题
> **题目 1**:用初等行变换求 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 2 & 1 \\ 3 & 4 & 3 \end{pmatrix}$ 的逆矩阵。
### 解答
**Step 1**:构造 $(A \mid E)$。
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 2 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right)
$$
**Step 2**:化最简形。
$r_2 - 2r_1$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right)
$$
$r_3 - 3r_1$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & -2 & -6 & -3 & 0 & 1 \end{array} \right)
$$
$r_3 - r_2$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right)
$$
$r_2 \times (-1/2)$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right)
$$
$r_3 \times (-1)$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)
$$
$r_1 - 3r_3, r_2 - (5/2)r_3$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 0 & -2 & -3 & 3 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)
$$
$r_1 - 2r_2$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 3 & -2 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)
$$
**Step 3**:读出 $A^{-1}$。
$$
A^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & 3 & -2 \\ -3/2 & -3 & 5/2 \\ 1 & 1 & -1 \end{pmatrix}
$$
**Step 4**:验证 $A \cdot A^{-1} = E$(略)。
### 复盘
- **核心操作**:标准高斯-若尔当消元(化最简形)。
- **关键技巧**:每步先**化首非零元为 1**,再**消上下**。
- **检验方法**:用伴随矩阵公式 $A^{-1} = A^* / \det A$ 验证结果正确性。
---
> **题目 2**:设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ -1 & 3 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 2 & 0 \\ 1 & 4 \end{pmatrix}, C = \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}$。求矩阵 $X$ 使 $AXB = C$。
### 解答
**Step 1**:求 $A^{-1}, B^{-1}$。
$\det A = 3 + 2 = 5$, $A^{-1} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$。
但 $B$ 是 $3 \times 2$,不可逆!
**思路调整**:求 $X$ 使 $AXB = C$,即 $X = A^{-1} C B^{-1}$ 不可行($B$ 不可逆)。
应改用**初等行变换解方程组**的方法:
$AXB = C \Rightarrow A(XB) = C$。令 $Y = XB$,则 $AY = C$,即解 $AY = C$。
$Y = A^{-1} C = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} -1 & -5 \\ 3 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix}$
再由 $XB = Y$:
$$
\begin{pmatrix} x_{11} & x_{12} \\ x_{21} & x_{22} \\ x_{31} & x_{32} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 2 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix}
$$
$X B$ 是 $3 \times 2$ 矩阵,但右侧 $Y$ 是 $2 \times 2$ —— **尺寸不匹配**!
说明矩阵方程 $AXB = C$ **无解**($A$ 是 $2 \times 2$, $B$ 是 $3 \times 2$, $C$ 是 $2 \times 2$)。
正确尺寸分析:$A_{2 \times 2} X_{? \times ?} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$。
设 $X$ 是 $2 \times 3$,则 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} = 2 \times 3$(不是方阵),右侧 $C_{2 \times 2}$ 尺寸不符,故**无解**。
**启示**:做矩阵方程时**先验尺寸**!
### 复盘(修正版)
- **核心前提**:矩阵方程必须**维度相容**,否则无解。
- **维度分析**:$A_{m \times n} X_{n \times p} B_{p \times q} = C_{m \times q}$ 要求 $X$ 为 $n \times p$。
- **本题修正**:若改为 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$,则 $X = A^{-1} C B^{-1}$(需 $B$ 可逆,矛盾)。
---
> **变式**:解 $XA = B$,其中 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix}$。
**解答**:
$X A = B$,转置:$A^T X^T = B^T$,由 $A^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$,$A^{-T} = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -1 & 1 \end{pmatrix}$,
$X^T = A^{-T} B^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$
转置:$X = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}$。
**验证**:$X A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = B$ ✓
**复盘**:$XA = B$ 转置为 $A^T X^T = B^T$,化为 $AX = B$ 类型求解。