# 题型七:初等变换的综合应用 ## 识别特征 - 题目要求**求逆矩阵** $A^{-1}$(含抽象矩阵) - 题目要求**解矩阵方程** $AX = B$ 或 $XA = B$ - 题目要求**化简矩阵为最简形 / 行阶梯形** ## 解题流程 ```mermaid flowchart TD A[识别题型] --> B{任务类型} B -->|求 A⁻¹| C[A|E 化 E|A⁻¹] B -->|解 AX = B| D[A|E → E|B→X] B -->|解 XA = B| E[初等列变换] B -->|化最简形| F[标准消去流程] C --> G{左侧能化 E?} G -->|否| H[A 不可逆] G -->|是| I[右侧 = A⁻¹] ``` ## 通法步骤 ### 一、求 $A^{-1}$(初等变换法) 1. 构造 $(A \mid E)$,$A$ 为 $n$ 阶方阵 2. 仅用**初等行变换**化左侧为 $E$ 3. 若成功,右侧即为 $A^{-1}$ 4. 若失败(左侧出现零行),则 $A$ 不可逆 ### 二、解 $AX = B$ **方法 1**(初等行变换法): 1. 构造 $(A \mid B)$,$A$ 为 $m \times n$,$B$ 为 $m \times p$ 2. 化 $(A \mid B)$ 为最简形 $(R \mid X_0)$ 3. 若 $r(A) = m < n$:方程 $AX = B$ 有无穷多组解,通解为 $X = X_0 + $ 齐次通解 4. 若 $r(A) = m = n$:唯一解 $X = A^{-1} B$ 5. 若 $r(A) < m$:可能无解,需要检查每个方程的可解性 **方法 2**(直接求逆): - 若 $A$ 可逆,$X = A^{-1} B$ ### 三、解 $XA = B$ - **右乘列变换**:或求 $A^{-1}$ 后 $X = B A^{-1}$ - 注意:与 $AX = B$ 不可混淆($AXB = C$ 的求解是 $X = A^{-1} C B^{-1}$) ## 常见陷阱 - **解 $AX = B$ 与 $XA = B$ 切勿混淆**:左乘 $A$ vs 右乘 $A$,对应行变换 vs 列变换 - **$A$ 不可逆时的处理**:需要用线性方程组通解形式表达 - **多列 $B$**:当 $B$ 为多列矩阵时,$AX = B$ 等价于同时解多个方程组 $Ax = b_i$,可同步处理 - **列向量情形**:当 $B = b$(单列)时,$AX = b$ 即非齐次线性方程组 ## 经典母题 > **题目 1**:用初等行变换求 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 2 & 1 \\ 3 & 4 & 3 \end{pmatrix}$ 的逆矩阵。 ### 解答 **Step 1**:构造 $(A \mid E)$。 $$ \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 2 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right) $$ **Step 2**:化最简形。 $r_2 - 2r_1$: $$ \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right) $$ $r_3 - 3r_1$: $$ \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & -2 & -6 & -3 & 0 & 1 \end{array} \right) $$ $r_3 - r_2$: $$ \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right) $$ $r_2 \times (-1/2)$: $$ \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right) $$ $r_3 \times (-1)$: $$ \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right) $$ $r_1 - 3r_3, r_2 - (5/2)r_3$: $$ \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 0 & -2 & -3 & 3 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right) $$ $r_1 - 2r_2$: $$ \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 3 & -2 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right) $$ **Step 3**:读出 $A^{-1}$。 $$ A^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & 3 & -2 \\ -3/2 & -3 & 5/2 \\ 1 & 1 & -1 \end{pmatrix} $$ **Step 4**:验证 $A \cdot A^{-1} = E$(略)。 ### 复盘 - **核心操作**:标准高斯-若尔当消元(化最简形)。 - **关键技巧**:每步先**化首非零元为 1**,再**消上下**。 - **检验方法**:用伴随矩阵公式 $A^{-1} = A^* / \det A$ 验证结果正确性。 --- > **题目 2**:设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ -1 & 3 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 2 & 0 \\ 1 & 4 \end{pmatrix}, C = \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}$。求矩阵 $X$ 使 $AXB = C$。 ### 解答 **Step 1**:求 $A^{-1}, B^{-1}$。 $\det A = 3 + 2 = 5$, $A^{-1} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$。 但 $B$ 是 $3 \times 2$,不可逆! **思路调整**:求 $X$ 使 $AXB = C$,即 $X = A^{-1} C B^{-1}$ 不可行($B$ 不可逆)。 应改用**初等行变换解方程组**的方法: $AXB = C \Rightarrow A(XB) = C$。令 $Y = XB$,则 $AY = C$,即解 $AY = C$。 $Y = A^{-1} C = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} -1 & -5 \\ 3 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix}$ 再由 $XB = Y$: $$ \begin{pmatrix} x_{11} & x_{12} \\ x_{21} & x_{22} \\ x_{31} & x_{32} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 2 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix} $$ $X B$ 是 $3 \times 2$ 矩阵,但右侧 $Y$ 是 $2 \times 2$ —— **尺寸不匹配**! 说明矩阵方程 $AXB = C$ **无解**($A$ 是 $2 \times 2$, $B$ 是 $3 \times 2$, $C$ 是 $2 \times 2$)。 正确尺寸分析:$A_{2 \times 2} X_{? \times ?} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$。 设 $X$ 是 $2 \times 3$,则 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} = 2 \times 3$(不是方阵),右侧 $C_{2 \times 2}$ 尺寸不符,故**无解**。 **启示**:做矩阵方程时**先验尺寸**! ### 复盘(修正版) - **核心前提**:矩阵方程必须**维度相容**,否则无解。 - **维度分析**:$A_{m \times n} X_{n \times p} B_{p \times q} = C_{m \times q}$ 要求 $X$ 为 $n \times p$。 - **本题修正**:若改为 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$,则 $X = A^{-1} C B^{-1}$(需 $B$ 可逆,矛盾)。 --- > **变式**:解 $XA = B$,其中 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix}$。 **解答**: $X A = B$,转置:$A^T X^T = B^T$,由 $A^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$,$A^{-T} = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -1 & 1 \end{pmatrix}$, $X^T = A^{-T} B^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$ 转置:$X = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}$。 **验证**:$X A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = B$ ✓ **复盘**:$XA = B$ 转置为 $A^T X^T = B^T$,化为 $AX = B$ 类型求解。