Files
2026-10-04 11:44:56 +08:00

6.4 KiB
Raw Permalink Blame History

题型七:初等变换的综合应用

识别特征

  • 题目要求求逆矩阵 $A^{-1}$(含抽象矩阵)
  • 题目要求解矩阵方程 AX = B 或 XA = B
  • 题目要求化简矩阵为最简形 / 行阶梯形

解题流程

flowchart TD
    A[识别题型] --> B{任务类型}
    B -->|求 A⁻¹| C[A|E 化 E|A⁻¹]
    B -->|解 AX = B| D[A|E → E|B→X]
    B -->|解 XA = B| E[初等列变换]
    B -->|化最简形| F[标准消去流程]
    C --> G{左侧能化 E?}
    G -->|否| H[A 不可逆]
    G -->|是| I[右侧 = A⁻¹]

通法步骤

一、求 $A^{-1}$(初等变换法)

  1. 构造 $(A \mid E)$,A 为 n 阶方阵
  2. 仅用初等行变换化左侧为 E
  3. 若成功,右侧即为 A^{-1}
  4. 若失败(左侧出现零行),则 A 不可逆

二、解 AX = B

方法 1(初等行变换法):

  1. 构造 $(A \mid B)$,A 为 $m \times n$,B 为 m \times p
  2. 化 (A \mid B) 为最简形 (R \mid X_0)
  3. 若 $r(A) = m < n$:方程 AX = B 有无穷多组解,通解为 X = X_0 + 齐次通解
  4. 若 $r(A) = m = n$:唯一解 X = A^{-1} B
  5. 若 $r(A) < m$:可能无解,需要检查每个方程的可解性

方法 2(直接求逆):

  • 若 A 可逆,X = A^{-1} B

三、解 XA = B

  • 右乘列变换:或求 A^{-1} 后 X = B A^{-1}
  • 注意:与 AX = B 不可混淆(AXB = C 的求解是 $X = A^{-1} C B^{-1}$)

常见陷阱

  • 解 AX = B 与 XA = B 切勿混淆:左乘 A vs 右乘 $A$,对应行变换 vs 列变换
  • A 不可逆时的处理:需要用线性方程组通解形式表达
  • 多列 $B$:当 B 为多列矩阵时,AX = B 等价于同时解多个方程组 $Ax = b_i$,可同步处理
  • 列向量情形:当 $B = b$(单列)时,AX = b 即非齐次线性方程组

经典母题

题目 1:用初等行变换求 A = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 2 & 1 \\ 3 & 4 & 3 \end{pmatrix} 的逆矩阵。

解答

Step 1:构造 $(A \mid E)$。


\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 2 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right)

Step 2:化最简形。

$r_2 - 2r_1$:


\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right)

$r_3 - 3r_1$:


\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & -2 & -6 & -3 & 0 & 1 \end{array} \right)

$r_3 - r_2$:


\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right)

$r_2 \times (-1/2)$:


\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right)

$r_3 \times (-1)$:


\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)

$r_1 - 3r_3, r_2 - (5/2)r_3$:


\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 0 & -2 & -3 & 3 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)

$r_1 - 2r_2$:


\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 3 & -2 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)

Step 3:读出 $A^{-1}$。


A^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & 3 & -2 \\ -3/2 & -3 & 5/2 \\ 1 & 1 & -1 \end{pmatrix}

Step 4:验证 $A \cdot A^{-1} = E$(略)。

复盘

  • 核心操作:标准高斯-若尔当消元(化最简形)。
  • 关键技巧:每步先化首非零元为 1,再消上下。
  • 检验方法:用伴随矩阵公式 A^{-1} = A^* / \det A 验证结果正确性。

题目 2:设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \ -1 & 3 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 3 & 1 \ 2 & 0 \ 1 & 4 \end{pmatrix}, C = \begin{pmatrix} 1 & -1 \ 2 & 1 \end{pmatrix}$。求矩阵 X 使 $AXB = C$。

解答

Step 1:求 $A^{-1}, B^{-1}$。

\det A = 3 + 2 = 5, $A^{-1} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \ 1 & 1 \end{pmatrix}$。

但 B 是 $3 \times 2$,不可逆!

思路调整:求 X 使 $AXB = C$,即 X = A^{-1} C B^{-1} 不可行(B 不可逆)。

应改用初等行变换解方程组的方法:

$AXB = C \Rightarrow A(XB) = C$。令 $Y = XB$,则 $AY = C$,即解 $AY = C$。

Y = A^{-1} C = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} -1 & -5 \\ 3 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix}

再由 $XB = Y$:


\begin{pmatrix} x_{11} & x_{12} \\ x_{21} & x_{22} \\ x_{31} & x_{32} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 2 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix}

X B 是 3 \times 2 矩阵,但右侧 Y 是 2 \times 2 —— 尺寸不匹配!

说明矩阵方程 AXB = C 无解(A 是 2 \times 2, B 是 3 \times 2, C 是 $2 \times 2$)。

正确尺寸分析:$A_{2 \times 2} X_{? \times ?} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$。

设 X 是 $2 \times 3$,则 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} = 2 \times 3$(不是方阵),右侧 C_{2 \times 2} 尺寸不符,故无解。

启示:做矩阵方程时先验尺寸!

复盘(修正版)

  • 核心前提:矩阵方程必须维度相容,否则无解。
  • 维度分析:A_{m \times n} X_{n \times p} B_{p \times q} = C_{m \times q} 要求 X 为 $n \times p$。
  • 本题修正:若改为 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$,则 $X = A^{-1} C B^{-1}$(需 B 可逆,矛盾)。

变式:解 $XA = B$,其中 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \ 0 & 1 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 1 & 2 \ 2 & 3 \end{pmatrix}$。

解答:

$X A = B$,转置:$A^T X^T = B^T$,由 $A^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \ 1 & 1 \end{pmatrix}$,$A^{-T} = \begin{pmatrix} 1 & 0 \ -1 & 1 \end{pmatrix}$,

X^T = A^{-T} B^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}

转置:$X = \begin{pmatrix} 1 & 1 \ 2 & 1 \end{pmatrix}$。

验证:X A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = B ✓

复盘:XA = B 转置为 $A^T X^T = B^T$,化为 AX = B 类型求解。