Files
MathNotesVersion1/公式笔记/线性代数/Ch03_矩阵的初等变换与线性方程组/题型7_初等变换的综合应用.md
T
2026-10-04 11:44:56 +08:00

175 lines
6.4 KiB
Markdown
Raw Blame History

This file contains ambiguous Unicode characters
This file contains Unicode characters that might be confused with other characters. If you think that this is intentional, you can safely ignore this warning. Use the Escape button to reveal them.
# 题型七:初等变换的综合应用
## 识别特征
- 题目要求**求逆矩阵** $A^{-1}$(含抽象矩阵)
- 题目要求**解矩阵方程** $AX = B$ 或 $XA = B$
- 题目要求**化简矩阵为最简形 / 行阶梯形**
## 解题流程
```mermaid
flowchart TD
A[识别题型] --> B{任务类型}
B -->|求 A⁻¹| C[A|E 化 E|A⁻¹]
B -->|解 AX = B| D[A|E → E|B→X]
B -->|解 XA = B| E[初等列变换]
B -->|化最简形| F[标准消去流程]
C --> G{左侧能化 E?}
G -->|否| H[A 不可逆]
G -->|是| I[右侧 = A⁻¹]
```
## 通法步骤
### 一、求 $A^{-1}$(初等变换法)
1. 构造 $(A \mid E)$,$A$ 为 $n$ 阶方阵
2. 仅用**初等行变换**化左侧为 $E$
3. 若成功,右侧即为 $A^{-1}$
4. 若失败(左侧出现零行),则 $A$ 不可逆
### 二、解 $AX = B$
**方法 1**(初等行变换法):
1. 构造 $(A \mid B)$,$A$ 为 $m \times n$,$B$ 为 $m \times p$
2. 化 $(A \mid B)$ 为最简形 $(R \mid X_0)$
3. 若 $r(A) = m < n$:方程 $AX = B$ 有无穷多组解,通解为 $X = X_0 + $ 齐次通解
4. 若 $r(A) = m = n$:唯一解 $X = A^{-1} B$
5. 若 $r(A) < m$:可能无解,需要检查每个方程的可解性
**方法 2**(直接求逆):
- 若 $A$ 可逆,$X = A^{-1} B$
### 三、解 $XA = B$
- **右乘列变换**:或求 $A^{-1}$ 后 $X = B A^{-1}$
- 注意:与 $AX = B$ 不可混淆($AXB = C$ 的求解是 $X = A^{-1} C B^{-1}$)
## 常见陷阱
- **解 $AX = B$ 与 $XA = B$ 切勿混淆**:左乘 $A$ vs 右乘 $A$,对应行变换 vs 列变换
- **$A$ 不可逆时的处理**:需要用线性方程组通解形式表达
- **多列 $B$**:当 $B$ 为多列矩阵时,$AX = B$ 等价于同时解多个方程组 $Ax = b_i$,可同步处理
- **列向量情形**:当 $B = b$(单列)时,$AX = b$ 即非齐次线性方程组
## 经典母题
> **题目 1**:用初等行变换求 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 2 & 1 \\ 3 & 4 & 3 \end{pmatrix}$ 的逆矩阵。
### 解答
**Step 1**:构造 $(A \mid E)$。
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 2 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right)
$$
**Step 2**:化最简形。
$r_2 - 2r_1$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right)
$$
$r_3 - 3r_1$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & -2 & -6 & -3 & 0 & 1 \end{array} \right)
$$
$r_3 - r_2$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right)
$$
$r_2 \times (-1/2)$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array} \right)
$$
$r_3 \times (-1)$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 5/2 & 1 & -1/2 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)
$$
$r_1 - 3r_3, r_2 - (5/2)r_3$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 0 & -2 & -3 & 3 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)
$$
$r_1 - 2r_2$:
$$
\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 3 & -2 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array} \right)
$$
**Step 3**:读出 $A^{-1}$。
$$
A^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & 3 & -2 \\ -3/2 & -3 & 5/2 \\ 1 & 1 & -1 \end{pmatrix}
$$
**Step 4**:验证 $A \cdot A^{-1} = E$(略)。
### 复盘
- **核心操作**:标准高斯-若尔当消元(化最简形)。
- **关键技巧**:每步先**化首非零元为 1**,再**消上下**。
- **检验方法**:用伴随矩阵公式 $A^{-1} = A^* / \det A$ 验证结果正确性。
---
> **题目 2**:设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ -1 & 3 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 2 & 0 \\ 1 & 4 \end{pmatrix}, C = \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}$。求矩阵 $X$ 使 $AXB = C$。
### 解答
**Step 1**:求 $A^{-1}, B^{-1}$。
$\det A = 3 + 2 = 5$, $A^{-1} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$。
但 $B$ 是 $3 \times 2$,不可逆!
**思路调整**:求 $X$ 使 $AXB = C$,即 $X = A^{-1} C B^{-1}$ 不可行($B$ 不可逆)。
应改用**初等行变换解方程组**的方法:
$AXB = C \Rightarrow A(XB) = C$。令 $Y = XB$,则 $AY = C$,即解 $AY = C$。
$Y = A^{-1} C = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} 3 & -2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} = \frac{1}{5} \begin{pmatrix} -1 & -5 \\ 3 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix}$
再由 $XB = Y$:
$$
\begin{pmatrix} x_{11} & x_{12} \\ x_{21} & x_{22} \\ x_{31} & x_{32} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 2 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1/5 & -1 \\ 3/5 & 0 \end{pmatrix}
$$
$X B$ 是 $3 \times 2$ 矩阵,但右侧 $Y$ 是 $2 \times 2$ —— **尺寸不匹配**!
说明矩阵方程 $AXB = C$ **无解**($A$ 是 $2 \times 2$, $B$ 是 $3 \times 2$, $C$ 是 $2 \times 2$)。
正确尺寸分析:$A_{2 \times 2} X_{? \times ?} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$。
设 $X$ 是 $2 \times 3$,则 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} = 2 \times 3$(不是方阵),右侧 $C_{2 \times 2}$ 尺寸不符,故**无解**。
**启示**:做矩阵方程时**先验尺寸**!
### 复盘(修正版)
- **核心前提**:矩阵方程必须**维度相容**,否则无解。
- **维度分析**:$A_{m \times n} X_{n \times p} B_{p \times q} = C_{m \times q}$ 要求 $X$ 为 $n \times p$。
- **本题修正**:若改为 $A_{2 \times 2} X_{2 \times 3} B_{3 \times 2} = C_{2 \times 2}$,则 $X = A^{-1} C B^{-1}$(需 $B$ 可逆,矛盾)。
---
> **变式**:解 $XA = B$,其中 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}, B = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix}$。
**解答**:
$X A = B$,转置:$A^T X^T = B^T$,由 $A^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$,$A^{-T} = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -1 & 1 \end{pmatrix}$,
$X^T = A^{-T} B^T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$
转置:$X = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}$。
**验证**:$X A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 3 \end{pmatrix} = B$ ✓
**复盘**:$XA = B$ 转置为 $A^T X^T = B^T$,化为 $AX = B$ 类型求解。