Files
2026-10-04 11:44:56 +08:00

5.6 KiB
Raw Permalink Blame History

题型六:含参方程组的讨论

识别特征

  • 系数矩阵 A 或右端向量 b 含未知参数 \lambda
  • 题目要求按 \lambda 取值分类讨论解的情况
  • 一般是 11 分大题的最后部分

解题流程

flowchart TD
    A[识别含参方程组] --> B[求 det A 关于 λ 的根]
    B --> C[把每个根代入 r(A|b), r(A)]
    C --> D{比较秩}
    D -->|r(A) < r(A|b)| E[该段无解]
    D -->|r(A) = r(A|b) = n| F[该段唯一解]
    D -->|r(A) = r(A|b) < n| G[该段无穷解]
    H[其余 λ 段统一讨论] --> I[化行阶梯求通解]

通法步骤

Step 1:先求 \det A(\lambda) = 0 的根

  • 这些根是把方程组"分段"的关键点
  • 它们是 A 不可逆 / 降秩的位置

Step 2:把每个根代入 (A \mid b)

  • 计算该 \lambda 值下的 r(A) 和 r(A \mid b)
  • 比较二者关系,判定解的情况

Step 3:每个分段独立求解

情况 1:$\lambda = \lambda_0$(使 \det A = 0 的特殊值)

  • 化行阶梯 \to 比较 r(A) 与 r(A \mid b)

情况 2:$\lambda \ne \lambda_0$(行列式非零)

  • 此时 $r(A) = n$(满秩),且 $r(A \mid b) = n$(因 A 行满秩能生成 $b$)
  • 由克拉默法则 x = A^{-1} b 唯一解

Step 4:写统一表述

  • 对每个 \lambda 段分别写出解的情况与具体通解

常见陷阱

  • 特殊值 \lambda 处漏掉无解情况:化行阶梯时 r(A \mid b) > r(A) 时必须判无解
  • \lambda \ne 0 段的统一处理:常可写出含 \lambda 的统一解表达式 x = A^{-1}(\lambda) \cdot b
  • 同时含多个参数的情况:要逐个讨论,或先化简再讨论
  • 忘记写明讨论范围:每个解都必须明示 \lambda 的范围

经典母题

题目:设 \lambda 为实数,讨论方程组


\begin{cases}
\lambda x_1 + x_2 + x_3 = 1 \\
x_1 + \lambda x_2 + x_3 = \lambda \\
x_1 + x_2 + \lambda x_3 = \lambda^2
\end{cases}

的解。

解答

Step 1:计算 $\det A(\lambda)$。


\det A = \begin{vmatrix}
\lambda & 1 & 1 \\
1 & \lambda & 1 \\
1 & 1 & \lambda
\end{vmatrix}

由各列减第 3 列:


= \begin{vmatrix}
\lambda - 1 & 0 & 1 \\
0 & \lambda - 1 & 1 \\
1 - \lambda & 1 - \lambda & \lambda
\end{vmatrix}
= (\lambda - 1)^2 \begin{vmatrix}
1 & 0 & 1 \\
0 & 1 & 1 \\
-1 & -1 & \lambda
\end{vmatrix} + \ldots

更直接地,第二行减第一行、第三行减第一行:


= \begin{vmatrix}
\lambda & 1 & 1 \\
1-\lambda & \lambda-1 & 0 \\
1-\lambda & 0 & \lambda-1
\end{vmatrix}
= (\lambda - 1)^2 \begin{vmatrix}
\lambda & 1 & 1 \\
-1 & 1 & 0 \\
-1 & 0 & 1
\end{vmatrix}

得 $(\lambda - 1)^2 (2\lambda + 1)$。验证:第三行减第二行:


= \begin{vmatrix}
\lambda & 1 & 1 \\
1-\lambda & \lambda-1 & 0 \\
0 & 1-\lambda & \lambda-1
\end{vmatrix}

继续提公因子 $(\lambda - 1)$,得 $(\lambda - 1)^2 \begin{vmatrix} \lambda & 1 & 1 \ -1 & 1 & 0 \ 0 & -1 & 1 \end{vmatrix}$。

行展开 = (\lambda - 1)^2 [\lambda(1 \cdot 1 - 0 \cdot (-1)) - 1((-1) \cdot 1 - 0 \cdot 0) + 1((-1)(-1) - 0 \cdot 1)] = (\lambda - 1)^2 [\lambda + 1 + 1] = (\lambda - 1)^2 (\lambda + 2)

故 $\det A = (\lambda - 1)^2 (\lambda + 2)$。

Step 2:分类讨论点 \lambda = 1 与 $\lambda = -2$。

情况 1:$\lambda \ne 1, \lambda \ne -2$,即 $\lambda \in \mathbb{R} \setminus {1, -2}$。

由克拉默法则:$x_j = D_j / D$,唯一解。具体求 $D_1, D_2, D_3$:

因计算量大,简写为:有唯一解,可用克莱姆法则或直接求 A^{-1} b 写出。

情况 2:$\lambda = -2$。


A = \begin{pmatrix} -2 & 1 & 1 \\ 1 & -2 & 1 \\ 1 & 1 & -2 \end{pmatrix}, \quad
b = \begin{pmatrix} 1 \\ -2 \\ 4 \end{pmatrix}

化 $(A \mid b)$:


\to \left( \begin{array}{ccc|c} 1 & 1 & -2 & 4 \\ 1 & -2 & 1 & -2 \\ -2 & 1 & 1 & 1 \end{array} \right)
\xrightarrow[r_1 + 2r_3 / 2, \ldots]{...}

具体化简后:$r(A) = 2, r(A \mid b) = 3$,故无解。

情况 3:$\lambda = 1$。


A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & 1 & 1 \\ 1 & 1 & 1 \end{pmatrix}, \quad
b = \begin{pmatrix} 1 \\ 1 \\ 1 \end{pmatrix}

三行完全相同:$r(A) = r(A \mid b) = 1 < 3$。

化 $(A \mid b)$:$(1, 1, 1, 1 \mid 1, 1, 1) \to (1, 1, 1 \mid 1)$(保留第 1 行)。

求特解:令 $x_2 = x_3 = 0$,得 $x_1 = 1$,$\eta^* = (1, 0, 0)^T$。

基础解系(去 b 列):$\xi_1 = (-1, 1, 0)^T, \xi_2 = (-1, 0, 1)^T$。

通解:


x = \begin{pmatrix} 1 \\ 0 \\ 0 \end{pmatrix} + k_1 \begin{pmatrix} -1 \\ 1 \\ 0 \end{pmatrix} + k_2 \begin{pmatrix} -1 \\ 0 \\ 1 \end{pmatrix}, \quad k_1, k_2 \in \mathbb{R}

复盘

  • 分类核心:\det A = 0 的根即"分段点"。本题 $\lambda = 1, -2$。
  • 判解口诀:把特殊值代入 A 和 $b$,比较二者秩。
  • \lambda \ne 1, -2 唯一解:克拉默法则有效,A 可逆。
  • \lambda = 1 无穷解,\lambda = -2 无解:在化行阶梯时即可看出。

变式 1:设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & -2 \ 1 & -2 & 1 \ -2 & 1 & 1 \end{pmatrix}$,讨论 Ax = b 对任意 b 何时有解。

答案:\det A = ? 计算可知 \det A = 0 时(特定 \lambda 值,如本例的 \lambda 形式参数)需逐个情况分析。

变式 2:设 $A(\lambda) = \begin{pmatrix} 1 & \lambda \ \lambda & 1 \end{pmatrix}$,方程 A x = \begin{pmatrix} 1 \\ 2 \end{pmatrix} 何时无解、何时唯一解、何时无穷解?

答案:

  • $\lambda \ne 1, \lambda \ne -1$:唯一解 x = \frac{1}{1 - \lambda^2} \begin{pmatrix} 1 - 2\lambda \\ 2 - \lambda \end{pmatrix}
  • $\lambda = 1$:化简得 $r(A) = r(A \mid b) = 1$,无穷解
  • $\lambda = -1$:化简得 $r(A) = 1, r(A \mid b) = 2$,无解