5.6 KiB
题型六:含参方程组的讨论
识别特征
- 系数矩阵
A或右端向量b含未知参数\lambda - 题目要求按
\lambda取值分类讨论解的情况 - 一般是 11 分大题的最后部分
解题流程
flowchart TD
A[识别含参方程组] --> B[求 det A 关于 λ 的根]
B --> C[把每个根代入 r(A|b), r(A)]
C --> D{比较秩}
D -->|r(A) < r(A|b)| E[该段无解]
D -->|r(A) = r(A|b) = n| F[该段唯一解]
D -->|r(A) = r(A|b) < n| G[该段无穷解]
H[其余 λ 段统一讨论] --> I[化行阶梯求通解]
通法步骤
Step 1:先求 \det A(\lambda) = 0 的根
- 这些根是把方程组"分段"的关键点
- 它们是
A不可逆 / 降秩的位置
Step 2:把每个根代入 (A \mid b)
- 计算该
\lambda值下的r(A)和r(A \mid b) - 比较二者关系,判定解的情况
Step 3:每个分段独立求解
情况 1:$\lambda = \lambda_0$(使 \det A = 0 的特殊值)
- 化行阶梯
\to比较r(A)与r(A \mid b)
情况 2:$\lambda \ne \lambda_0$(行列式非零)
- 此时 $r(A) = n$(满秩),且 $r(A \mid b) = n$(因
A行满秩能生成 $b$) - 由克拉默法则
x = A^{-1} b唯一解
Step 4:写统一表述
- 对每个
\lambda段分别写出解的情况与具体通解
常见陷阱
- 特殊值
\lambda处漏掉无解情况:化行阶梯时r(A \mid b) > r(A)时必须判无解 \lambda \ne 0段的统一处理:常可写出含\lambda的统一解表达式x = A^{-1}(\lambda) \cdot b- 同时含多个参数的情况:要逐个讨论,或先化简再讨论
- 忘记写明讨论范围:每个解都必须明示
\lambda的范围
经典母题
题目:设
\lambda为实数,讨论方程组\begin{cases} \lambda x_1 + x_2 + x_3 = 1 \\ x_1 + \lambda x_2 + x_3 = \lambda \\ x_1 + x_2 + \lambda x_3 = \lambda^2 \end{cases}的解。
解答
Step 1:计算 $\det A(\lambda)$。
\det A = \begin{vmatrix}
\lambda & 1 & 1 \\
1 & \lambda & 1 \\
1 & 1 & \lambda
\end{vmatrix}
由各列减第 3 列:
= \begin{vmatrix}
\lambda - 1 & 0 & 1 \\
0 & \lambda - 1 & 1 \\
1 - \lambda & 1 - \lambda & \lambda
\end{vmatrix}
= (\lambda - 1)^2 \begin{vmatrix}
1 & 0 & 1 \\
0 & 1 & 1 \\
-1 & -1 & \lambda
\end{vmatrix} + \ldots
更直接地,第二行减第一行、第三行减第一行:
= \begin{vmatrix}
\lambda & 1 & 1 \\
1-\lambda & \lambda-1 & 0 \\
1-\lambda & 0 & \lambda-1
\end{vmatrix}
= (\lambda - 1)^2 \begin{vmatrix}
\lambda & 1 & 1 \\
-1 & 1 & 0 \\
-1 & 0 & 1
\end{vmatrix}
得 $(\lambda - 1)^2 (2\lambda + 1)$。验证:第三行减第二行:
= \begin{vmatrix}
\lambda & 1 & 1 \\
1-\lambda & \lambda-1 & 0 \\
0 & 1-\lambda & \lambda-1
\end{vmatrix}
继续提公因子 $(\lambda - 1)$,得 $(\lambda - 1)^2 \begin{vmatrix} \lambda & 1 & 1 \ -1 & 1 & 0 \ 0 & -1 & 1 \end{vmatrix}$。
行展开 = (\lambda - 1)^2 [\lambda(1 \cdot 1 - 0 \cdot (-1)) - 1((-1) \cdot 1 - 0 \cdot 0) + 1((-1)(-1) - 0 \cdot 1)]
= (\lambda - 1)^2 [\lambda + 1 + 1] = (\lambda - 1)^2 (\lambda + 2)
故 $\det A = (\lambda - 1)^2 (\lambda + 2)$。
Step 2:分类讨论点 \lambda = 1 与 $\lambda = -2$。
情况 1:$\lambda \ne 1, \lambda \ne -2$,即 $\lambda \in \mathbb{R} \setminus {1, -2}$。
由克拉默法则:$x_j = D_j / D$,唯一解。具体求 $D_1, D_2, D_3$:
因计算量大,简写为:有唯一解,可用克莱姆法则或直接求 A^{-1} b 写出。
情况 2:$\lambda = -2$。
A = \begin{pmatrix} -2 & 1 & 1 \\ 1 & -2 & 1 \\ 1 & 1 & -2 \end{pmatrix}, \quad
b = \begin{pmatrix} 1 \\ -2 \\ 4 \end{pmatrix}
化 $(A \mid b)$:
\to \left( \begin{array}{ccc|c} 1 & 1 & -2 & 4 \\ 1 & -2 & 1 & -2 \\ -2 & 1 & 1 & 1 \end{array} \right)
\xrightarrow[r_1 + 2r_3 / 2, \ldots]{...}
具体化简后:$r(A) = 2, r(A \mid b) = 3$,故无解。
情况 3:$\lambda = 1$。
A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & 1 & 1 \\ 1 & 1 & 1 \end{pmatrix}, \quad
b = \begin{pmatrix} 1 \\ 1 \\ 1 \end{pmatrix}
三行完全相同:$r(A) = r(A \mid b) = 1 < 3$。
化 $(A \mid b)$:$(1, 1, 1, 1 \mid 1, 1, 1) \to (1, 1, 1 \mid 1)$(保留第 1 行)。
求特解:令 $x_2 = x_3 = 0$,得 $x_1 = 1$,$\eta^* = (1, 0, 0)^T$。
基础解系(去 b 列):$\xi_1 = (-1, 1, 0)^T, \xi_2 = (-1, 0, 1)^T$。
通解:
x = \begin{pmatrix} 1 \\ 0 \\ 0 \end{pmatrix} + k_1 \begin{pmatrix} -1 \\ 1 \\ 0 \end{pmatrix} + k_2 \begin{pmatrix} -1 \\ 0 \\ 1 \end{pmatrix}, \quad k_1, k_2 \in \mathbb{R}
复盘
- 分类核心:
\det A = 0的根即"分段点"。本题 $\lambda = 1, -2$。 - 判解口诀:把特殊值代入
A和 $b$,比较二者秩。 \lambda \ne 1, -2唯一解:克拉默法则有效,A可逆。\lambda = 1无穷解,\lambda = -2无解:在化行阶梯时即可看出。
变式 1:设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & -2 \ 1 & -2 & 1 \ -2 & 1 & 1 \end{pmatrix}$,讨论
Ax = b对任意b何时有解。
答案:\det A = ? 计算可知 \det A = 0 时(特定 \lambda 值,如本例的 \lambda 形式参数)需逐个情况分析。
变式 2:设 $A(\lambda) = \begin{pmatrix} 1 & \lambda \ \lambda & 1 \end{pmatrix}$,方程
A x = \begin{pmatrix} 1 \\ 2 \end{pmatrix}何时无解、何时唯一解、何时无穷解?
答案:
- $\lambda \ne 1, \lambda \ne -1$:唯一解
x = \frac{1}{1 - \lambda^2} \begin{pmatrix} 1 - 2\lambda \\ 2 - \lambda \end{pmatrix} - $\lambda = 1$:化简得 $r(A) = r(A \mid b) = 1$,无穷解
- $\lambda = -1$:化简得 $r(A) = 1, r(A \mid b) = 2$,无解