9.9 KiB
题型四:定积分换元法与分部积分
识别特征
- 被积函数含 $\sqrt{a^2 - x^2}$、$\sqrt{a^2 + x^2}$、$\sqrt{x^2 - a^2}$(三角代换)
- 被积函数含
f[\varphi(x)]\varphi'(x)结构(凑微分) - 被积函数是两类函数乘积(幂 × 指 / 幂 × 三角 / 指 × 三角)
- 被积函数含 $\ln x$、$\arcsin x$、
\arctan x - 出现"对称翻折"提示(
x \to a+b-x暗示区间再现) - 出现 Wallis 公式($\int_0^{\pi/2} \sin^n x,dx$)
- 被积函数含周期性结构(如 $\sin^n x \cos^n x$)
解题流程
flowchart TD
A["识别:定积分换元或分部"] --> B{"被积函数结构?"}
B -->|"含 根号(a²-x²)"| C["三角代换: x = a sin t"]
B -->|"含 根号(a²+x²)"| D["三角代换: x = a tan t"]
B -->|"含 根号(x²-a²)"| E["三角代换: x = a sec t"]
B -->|"含 f(φ(x))φ'(x)"| F["第一类换元: u = φ(x)"]
B -->|"两类乘积"| G["分部积分"]
B -->|"含 ln 或反三角"| H["分部积分 u = ln/反三角"]
B -->|"周期+对称"| I["奇偶+周期性简化"]
B -->|"特殊对称"| J["区间再现法"]
C --> K["换上下限: 同步变化"]
D --> K
E --> K
F --> L["直接凑微分换限"]
G --> M{"选 u 优先级"}
M -->|"反三角/对数"| N["u = ln/反三角"]
M -->|"幂函数"| O["u = x 的 n 次方"]
M -->|"指×三"| P["两次分部回归"]
K --> Q["回代或直接用新限"]
L --> Q
N --> Q
O --> Q
P --> Q
I --> Q
J --> Q
通法步骤
Step 1:定积分换元法的"四必做"
核心公式:
\int_a^b f(x)\,dx \xrightarrow{x = \varphi(t)} \int_{\alpha}^{\beta} f[\varphi(t)]\varphi'(t)\,dt
其中 $\varphi(\alpha) = a$,$\varphi(\beta) = b$。
四必做:
- 换积分变量:$x \to t$,被积函数 $f(x) \to f[\varphi(t)]$,
dx \to \varphi'(t)dt - 换下限:
x = a对应t = \alpha - 换上限:
x = b对应t = \beta - 不必回代(与不定积分换元不同!)
经典三角代换:
| 根式形式 | 代换 | 三角恒等式 |
|---|---|---|
\sqrt{a^2 - x^2} |
$x = a\sin t$,dx = a\cos t\,dt |
1 - \sin^2 t = \cos^2 t |
\sqrt{a^2 + x^2} |
$x = a\tan t$,dx = a\sec^2 t\,dt |
1 + \tan^2 t = \sec^2 t |
\sqrt{x^2 - a^2} |
$x = a\sec t$,dx = a\sec t \tan t\,dt |
\sec^2 t - 1 = \tan^2 t |
回代方法:画直角三角形,用边长关系表示三角函数。
极简例子: 求 \int_0^a \sqrt{a^2 - x^2}\,dx
令 $x = a\sin t$,$dx = a\cos t,dt$,x: 0 \to a 对应 t: 0 \to \pi/2
= \int_0^{\pi/2} a\cos t \cdot a\cos t\,dt = a^2 \int_0^{\pi/2} \cos^2 t\,dt = a^2 \cdot \frac{\pi}{4}
Step 2:定积分凑微分(第一类换元)
操作:将 \int_a^b f[\varphi(x)]\varphi'(x)\,dx 直接凑为 $\int_a^b f[\varphi(x)], d\varphi(x)$,然后直接用 N-L 公式对 \varphi 求原函数。
极简例子: \int_0^1 \dfrac{x\,dx}{1+x^2}
= \frac{1}{2}\int_0^1 \frac{d(x^2+1)}{x^2+1} = \frac{1}{2}\ln(x^2+1)\Big|_0^1 = \frac{1}{2}\ln 2
Step 3:定积分分部积分法
公式:
\int_a^b u\,dv = [uv]_a^b - \int_a^b v\,du
选 u 优先级(LIATE):反三角 → 对数 → 幂函数 → 三角函数 → 指数函数。
与不定积分分部积分的差异:定积分分部积分后只剩一个
[uv]_a^b边界项 + 一个定积分,计算更简单。
极简例子: \int_0^1 x e^x\,dx
$u = x, dv = e^x dx$,du = dx, v = e^x
= [xe^x]_0^1 - \int_0^1 e^x\,dx = e - [e^x]_0^1 = e - (e - 1) = 1
Step 4:常见分部积分模式
| 模式 | u 选择 |
例 |
|---|---|---|
\int x^n e^{kx}\,dx |
u = x^n |
分部 n 次降幂 |
\int x^n \ln x\,dx |
u = \ln x |
一次到位 |
\int e^{ax}\sin bx\,dx 或 e^{ax}\cos bx |
任意 | 两次分部回归解方程 |
\int \ln^n x\,dx |
u = \ln^n x, dv = dx |
多次降幂 |
\int \arcsin x\,dx 或 \arctan x\,dx |
u = 反三角, dv = dx |
一次到位 |
Step 5:奇偶对称性 + 周期性 + 区间再现(高级技巧)
技巧 A — 奇偶对称性
\int_{-a}^a f(x)\,dx = \begin{cases} 0, & f \text{ 奇} \\ 2\int_0^a f(x)\,dx, & f \text{ 偶} \end{cases}
注意:若被积函数可分解为奇函数 + 偶函数,则只需对偶函数部分积分,奇函数部分直接为 0。
技巧 B — 周期性
\int_a^{a+nT} f(x)\,dx = n\int_0^T f(x)\,dx \quad (\text{若 } f \text{ 周期 } T)
技巧 C — 区间再现法
对 $I = \int_0^a f(x),dx$,作 $x = a - t$:
I = \int_0^a f(a-t)\,dt
与原式相加($2I$)或相减($0$),常可消去复杂项。
极简例子(关键母题): 证明 \int_0^a \dfrac{f(x)}{f(x) + f(a-x)}\,dx = \dfrac{a}{2}
I + I' = \int_0^a \dfrac{f(x)}{f(x)+f(a-x)}\,dx + \int_0^a \dfrac{f(a-x)}{f(a-x)+f(x)}\,dx = \int_0^a 1\,dx = a
由 $I = I'$(对称翻折不改变积分值),故 $2I = a$,$I = a/2$。
Step 6:Wallis 公式
公式:
I_n = \int_0^{\pi/2} \sin^n x\,dx = \int_0^{\pi/2} \cos^n x\,dx = \begin{cases} \dfrac{(n-1)!!}{n!!} \cdot \dfrac{\pi}{2}, & n \text{ 正偶} \\[8pt] \dfrac{(n-1)!!}{n!!}, & n \text{ 正奇} \end{cases}
递推公式:
I_n = \frac{n-1}{n} I_{n-2}
推导:对 I_n = \int_0^{\pi/2} \sin^n x\,dx 用分部积分(u = \sin^{n-1}x, $dv = \sin x,dx$):
I_n = [-\sin^{n-1}x\cos x]_0^{\pi/2} + (n-1)\int_0^{\pi/2} \sin^{n-2}x\cos^2 x\,dx
= 0 + (n-1)\int_0^{\pi/2} \sin^{n-2}x(1-\sin^2 x)\,dx = (n-1)(I_{n-2} - I_n)
故 $I_n = (n-1)I_{n-2} - (n-1)I_n$,即 $nI_n = (n-1)I_{n-2}$,$I_n = \dfrac{n-1}{n}I_{n-2}$。
重要极限:
\lim_{n\to\infty} \frac{I_{2n}}{I_{2n+1}} = \lim_{n\to\infty} \frac{(2n-1)!!/(2n)!! \cdot \pi/2}{(2n)!!/(2n+1)!!} = \lim_{n\to\infty} \frac{(2n+1)(2n-1)!!^2}{(2n)!!^2 \cdot 2} \cdot \pi = \frac{\pi}{2}
(用斯特林公式或沃利斯公式的极限形式)
常见陷阱
- 三角代换回代错误:第二类换元必须回代到原变量,但定积分换元后不需要回代(用新限即可),两种情况务必区分
- 三角代换上下限错位:
x = a\sin t时,x: 0 \to a对应 $t: 0 \to \pi/2$,不要写成0 \to \pi或-\pi/2 \to \pi/2 - 分部积分
u和dv选反:\int \ln x\,dx选 $u = \ln x$,$dv = dx$,不能选 $u = 1$,$dv = \ln x,dx$(后者v不可求) \int v\,du中v找错:积分常数取错导致后续麻烦——务必取C = 0- 凑微分后忘记上下限变化:凑微分的"换限"——下限从
x = a变为\varphi(a) - 奇偶对称性前提条件:
f在[-a, a]必须连续或可积 - Wallis 公式记错:偶数带 $\pi/2$,奇数不带
\pi/2
经典母题
题目1(三角代换):计算
\displaystyle\int_0^2 \sqrt{4 - x^2}\,dx
解析:令 $x = 2\sin t$,$dx = 2\cos t,dt$,x: 0 \to 2 对应 t: 0 \to \pi/2
\int_0^{\pi/2} \sqrt{4 - 4\sin^2 t} \cdot 2\cos t\,dt = \int_0^{\pi/2} 2\cos t \cdot 2\cos t\,dt = 4\int_0^{\pi/2} \cos^2 t\,dt = 4 \cdot \frac{\pi}{4} = \pi
几何意义:半径 2 的 1/4 圆面积 = \pi \cdot 2^2/4 = \pi ✓
题目2(区间再现法):设
f(x)连续,证明\displaystyle\int_0^{\pi} x f(\sin x)\,dx = \frac{\pi}{2}\int_0^{\pi} f(\sin x)\,dx
解析:设 $I = \int_0^{\pi} x f(\sin x),dx$。
令 $x = \pi - t$,$dx = -dt$,x: 0 \to \pi 对应 t: \pi \to 0
I = \int_\pi^0 (\pi - t) f(\sin(\pi-t))(-dt) = \int_0^\pi (\pi - t) f(\sin t)\,dt = \pi\int_0^\pi f(\sin t)\,dt - I
故 $2I = \pi \int_0^\pi f(\sin t),dt$,即 $I = \dfrac{\pi}{2}\displaystyle\int_0^\pi f(\sin t),dt$。\blacksquare
题目3(Wallis 公式应用):计算
\displaystyle\int_0^{\pi/2} \sin^5 x\,dx和\displaystyle\int_0^{\pi/2} \sin^6 x\,dx
解析:
由 Wallis 公式:
I_5 = \dfrac{4!!}{5!!} = \dfrac{4 \cdot 2}{5 \cdot 3 \cdot 1} = \dfrac{8}{15}I_6 = \dfrac{5!!}{6!!} \cdot \dfrac{\pi}{2} = \dfrac{5 \cdot 3 \cdot 1}{6 \cdot 4 \cdot 2} \cdot \dfrac{\pi}{2} = \dfrac{15}{48} \cdot \dfrac{\pi}{2} = \dfrac{5\pi}{32}
用递推验证:I_5 = \dfrac{4}{5}I_3 = \dfrac{4}{5} \cdot \dfrac{2}{3} = \dfrac{8}{15} ✓
题目4(分部积分 + 上下限灵活处理):计算
\displaystyle\int_0^1 \arctan x\,dx
解析:令 $u = \arctan x$,$dv = dx$,$du = \dfrac{1}{1+x^2}dx$,v = x
\int_0^1 \arctan x\,dx = [x\arctan x]_0^1 - \int_0^1 \frac{x}{1+x^2}\,dx = \frac{\pi}{4} - \frac{1}{2}\ln(1+x^2)\Big|_0^1 = \frac{\pi}{4} - \frac{1}{2}\ln 2
题目5(凑微分 + 区间再现):证明
\displaystyle\int_0^{\pi/2} \frac{\sin x}{\sin x + \cos x}\,dx = \frac{\pi}{4}
解析:
令 I = \displaystyle\int_0^{\pi/2} \frac{\sin x}{\sin x + \cos x}\,dx
令 $x = \dfrac{\pi}{2} - t$:
I = \int_0^{\pi/2} \frac{\cos t}{\cos t + \sin t}\,dt = \int_0^{\pi/2} \frac{\cos x}{\sin x + \cos x}\,dx
两式相加:
2I = \int_0^{\pi/2} \frac{\sin x + \cos x}{\sin x + \cos x}\,dx = \int_0^{\pi/2} 1\,dx = \frac{\pi}{2}
故 $I = \dfrac{\pi}{4}$。\blacksquare
题目6(对称性 + 换元综合):计算
\displaystyle\int_0^2 \frac{x^3}{\sqrt{4-x^2}}\,dx
解析:注意到 $x^3 = x \cdot x^2$,用 x^2 = 4 - (4 - x^2) 拆分:
x^3 = x[4 - (4-x^2)] = 4x - x(4-x^2)
故:
\int_0^2 \frac{x^3}{\sqrt{4-x^2}}\,dx = 4\int_0^2 \frac{x}{\sqrt{4-x^2}}\,dx - \int_0^2 x\sqrt{4-x^2}\,dx
第一项:凑微分,$u = 4 - x^2$,$du = -2x,dx$:
4\int_0^2 \frac{x\,dx}{\sqrt{4-x^2}} = -2\int_0^2 \frac{d(4-x^2)}{\sqrt{4-x^2}} = -2 \cdot 2\sqrt{4-x^2}\Big|_0^2 = -4(\sqrt{0} - \sqrt{4}) = 8
第二项:凑微分,$u = 4 - x^2$,$du = -2x,dx$:
\int_0^2 x\sqrt{4-x^2}\,dx = -\frac{1}{2}\int_0^2 (4-x^2)^{1/2}\,d(4-x^2) = -\frac{1}{2} \cdot \frac{2}{3}(4-x^2)^{3/2}\Big|_0^2
= -\frac{1}{3}(0 - 4^{3/2}) = -\frac{1}{3}(-8) = \frac{8}{3}
结果:8 - \dfrac{8}{3} = \dfrac{16}{3}
这道题展示了"拆分被积函数"的强大威力,避免了三角代换的繁琐。