# 题型六:含参方程组的讨论 ## 识别特征 - 系数矩阵 $A$ 或右端向量 $b$ 含**未知参数** $\lambda$ - 题目要求按 $\lambda$ 取值**分类讨论**解的情况 - 一般是 11 分大题的最后部分 ## 解题流程 ```mermaid flowchart TD A[识别含参方程组] --> B[求 det A 关于 λ 的根] B --> C[把每个根代入 r(A|b), r(A)] C --> D{比较秩} D -->|r(A) < r(A|b)| E[该段无解] D -->|r(A) = r(A|b) = n| F[该段唯一解] D -->|r(A) = r(A|b) < n| G[该段无穷解] H[其余 λ 段统一讨论] --> I[化行阶梯求通解] ``` ## 通法步骤 ### Step 1:先求 $\det A(\lambda) = 0$ 的根 - 这些根是把方程组"分段"的**关键点** - 它们是 $A$ 不可逆 / 降秩的位置 ### Step 2:把每个根代入 $(A \mid b)$ - 计算该 $\lambda$ 值下的 $r(A)$ 和 $r(A \mid b)$ - 比较二者关系,判定解的情况 ### Step 3:每个分段独立求解 **情况 1**:$\lambda = \lambda_0$(使 $\det A = 0$ 的特殊值) - 化行阶梯 $\to$ 比较 $r(A)$ 与 $r(A \mid b)$ **情况 2**:$\lambda \ne \lambda_0$(行列式非零) - 此时 $r(A) = n$(满秩),且 $r(A \mid b) = n$(因 $A$ 行满秩能生成 $b$) - 由克拉默法则 $x = A^{-1} b$ 唯一解 ### Step 4:写统一表述 - 对每个 $\lambda$ 段分别写出解的情况与具体通解 ## 常见陷阱 - **特殊值 $\lambda$ 处漏掉无解情况**:化行阶梯时 $r(A \mid b) > r(A)$ 时必须判无解 - **$\lambda \ne 0$ 段的统一处理**:常可写出含 $\lambda$ 的统一解表达式 $x = A^{-1}(\lambda) \cdot b$ - **同时含多个参数**的情况:要逐个讨论,或先化简再讨论 - **忘记写明讨论范围**:每个解都必须明示 $\lambda$ 的范围 ## 经典母题 > **题目**:设 $\lambda$ 为实数,讨论方程组 > $$ > \begin{cases} > \lambda x_1 + x_2 + x_3 = 1 \\ > x_1 + \lambda x_2 + x_3 = \lambda \\ > x_1 + x_2 + \lambda x_3 = \lambda^2 > \end{cases} > $$ > 的解。 ### 解答 **Step 1**:计算 $\det A(\lambda)$。 $$ \det A = \begin{vmatrix} \lambda & 1 & 1 \\ 1 & \lambda & 1 \\ 1 & 1 & \lambda \end{vmatrix} $$ 由各列减第 3 列: $$ = \begin{vmatrix} \lambda - 1 & 0 & 1 \\ 0 & \lambda - 1 & 1 \\ 1 - \lambda & 1 - \lambda & \lambda \end{vmatrix} = (\lambda - 1)^2 \begin{vmatrix} 1 & 0 & 1 \\ 0 & 1 & 1 \\ -1 & -1 & \lambda \end{vmatrix} + \ldots $$ 更直接地,第二行减第一行、第三行减第一行: $$ = \begin{vmatrix} \lambda & 1 & 1 \\ 1-\lambda & \lambda-1 & 0 \\ 1-\lambda & 0 & \lambda-1 \end{vmatrix} = (\lambda - 1)^2 \begin{vmatrix} \lambda & 1 & 1 \\ -1 & 1 & 0 \\ -1 & 0 & 1 \end{vmatrix} $$ 得 $(\lambda - 1)^2 (2\lambda + 1)$。验证:第三行减第二行: $$ = \begin{vmatrix} \lambda & 1 & 1 \\ 1-\lambda & \lambda-1 & 0 \\ 0 & 1-\lambda & \lambda-1 \end{vmatrix} $$ 继续提公因子 $(\lambda - 1)$,得 $(\lambda - 1)^2 \begin{vmatrix} \lambda & 1 & 1 \\ -1 & 1 & 0 \\ 0 & -1 & 1 \end{vmatrix}$。 行展开 $= (\lambda - 1)^2 [\lambda(1 \cdot 1 - 0 \cdot (-1)) - 1((-1) \cdot 1 - 0 \cdot 0) + 1((-1)(-1) - 0 \cdot 1)]$ $= (\lambda - 1)^2 [\lambda + 1 + 1] = (\lambda - 1)^2 (\lambda + 2)$ 故 $\det A = (\lambda - 1)^2 (\lambda + 2)$。 **Step 2**:分类讨论点 $\lambda = 1$ 与 $\lambda = -2$。 **情况 1**:$\lambda \ne 1, \lambda \ne -2$,即 $\lambda \in \mathbb{R} \setminus \{1, -2\}$。 由克拉默法则:$x_j = D_j / D$,**唯一解**。具体求 $D_1, D_2, D_3$: 因计算量大,简写为:**有唯一解**,可用克莱姆法则或直接求 $A^{-1} b$ 写出。 **情况 2**:$\lambda = -2$。 $$ A = \begin{pmatrix} -2 & 1 & 1 \\ 1 & -2 & 1 \\ 1 & 1 & -2 \end{pmatrix}, \quad b = \begin{pmatrix} 1 \\ -2 \\ 4 \end{pmatrix} $$ 化 $(A \mid b)$: $$ \to \left( \begin{array}{ccc|c} 1 & 1 & -2 & 4 \\ 1 & -2 & 1 & -2 \\ -2 & 1 & 1 & 1 \end{array} \right) \xrightarrow[r_1 + 2r_3 / 2, \ldots]{...} $$ 具体化简后:$r(A) = 2, r(A \mid b) = 3$,故**无解**。 **情况 3**:$\lambda = 1$。 $$ A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & 1 & 1 \\ 1 & 1 & 1 \end{pmatrix}, \quad b = \begin{pmatrix} 1 \\ 1 \\ 1 \end{pmatrix} $$ 三行完全相同:$r(A) = r(A \mid b) = 1 < 3$。 化 $(A \mid b)$:$(1, 1, 1, 1 \mid 1, 1, 1) \to (1, 1, 1 \mid 1)$(保留第 1 行)。 求特解:令 $x_2 = x_3 = 0$,得 $x_1 = 1$,$\eta^* = (1, 0, 0)^T$。 基础解系(去 $b$ 列):$\xi_1 = (-1, 1, 0)^T, \xi_2 = (-1, 0, 1)^T$。 通解: $$ x = \begin{pmatrix} 1 \\ 0 \\ 0 \end{pmatrix} + k_1 \begin{pmatrix} -1 \\ 1 \\ 0 \end{pmatrix} + k_2 \begin{pmatrix} -1 \\ 0 \\ 1 \end{pmatrix}, \quad k_1, k_2 \in \mathbb{R} $$ ### 复盘 - **分类核心**:$\det A = 0$ 的根即"分段点"。本题 $\lambda = 1, -2$。 - **判解口诀**:把特殊值代入 $A$ 和 $b$,比较二者秩。 - **$\lambda \ne 1, -2$ 唯一解**:克拉默法则有效,$A$ 可逆。 - **$\lambda = 1$ 无穷解,$\lambda = -2$ 无解**:在化行阶梯时即可看出。 --- > **变式 1**:设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & -2 \\ 1 & -2 & 1 \\ -2 & 1 & 1 \end{pmatrix}$,讨论 $Ax = b$ 对任意 $b$ 何时有解。 **答案**:$\det A = ?$ 计算可知 $\det A = 0$ 时(特定 $\lambda$ 值,如本例的 $\lambda$ 形式参数)需逐个情况分析。 > **变式 2**:设 $A(\lambda) = \begin{pmatrix} 1 & \lambda \\ \lambda & 1 \end{pmatrix}$,方程 $A x = \begin{pmatrix} 1 \\ 2 \end{pmatrix}$ 何时无解、何时唯一解、何时无穷解? **答案**: - $\lambda \ne 1, \lambda \ne -1$:唯一解 $x = \frac{1}{1 - \lambda^2} \begin{pmatrix} 1 - 2\lambda \\ 2 - \lambda \end{pmatrix}$ - $\lambda = 1$:化简得 $r(A) = r(A \mid b) = 1$,无穷解 - $\lambda = -1$:化简得 $r(A) = 1, r(A \mid b) = 2$,无解