243 lines
9.9 KiB
Markdown
243 lines
9.9 KiB
Markdown
# 题型四:定积分换元法与分部积分
|
||||
|
|
|
|||
|
|
## 识别特征
|
|||
|
|
|
|||
|
|
- 被积函数含 $\sqrt{a^2 - x^2}$、$\sqrt{a^2 + x^2}$、$\sqrt{x^2 - a^2}$(三角代换)
|
|||
|
|
- 被积函数含 $f[\varphi(x)]\varphi'(x)$ 结构(凑微分)
|
|||
|
|
- 被积函数是两类函数乘积(幂 × 指 / 幂 × 三角 / 指 × 三角)
|
|||
|
|
- 被积函数含 $\ln x$、$\arcsin x$、$\arctan x$
|
|||
|
|
- 出现"对称翻折"提示($x \to a+b-x$ 暗示区间再现)
|
|||
|
|
- 出现 Wallis 公式($\int_0^{\pi/2} \sin^n x\,dx$)
|
|||
|
|
- 被积函数含周期性结构(如 $\sin^n x \cos^n x$)
|
|||
|
|
|
|||
|
|
## 解题流程
|
|||
|
|
|
|||
|
|
```mermaid
|
|||
|
|
flowchart TD
|
|||
|
|
A["识别:定积分换元或分部"] --> B{"被积函数结构?"}
|
|||
|
|
B -->|"含 根号(a²-x²)"| C["三角代换: x = a sin t"]
|
|||
|
|
B -->|"含 根号(a²+x²)"| D["三角代换: x = a tan t"]
|
|||
|
|
B -->|"含 根号(x²-a²)"| E["三角代换: x = a sec t"]
|
|||
|
|
B -->|"含 f(φ(x))φ'(x)"| F["第一类换元: u = φ(x)"]
|
|||
|
|
B -->|"两类乘积"| G["分部积分"]
|
|||
|
|
B -->|"含 ln 或反三角"| H["分部积分 u = ln/反三角"]
|
|||
|
|
B -->|"周期+对称"| I["奇偶+周期性简化"]
|
|||
|
|
B -->|"特殊对称"| J["区间再现法"]
|
|||
|
|
C --> K["换上下限: 同步变化"]
|
|||
|
|
D --> K
|
|||
|
|
E --> K
|
|||
|
|
F --> L["直接凑微分换限"]
|
|||
|
|
G --> M{"选 u 优先级"}
|
|||
|
|
M -->|"反三角/对数"| N["u = ln/反三角"]
|
|||
|
|
M -->|"幂函数"| O["u = x 的 n 次方"]
|
|||
|
|
M -->|"指×三"| P["两次分部回归"]
|
|||
|
|
K --> Q["回代或直接用新限"]
|
|||
|
|
L --> Q
|
|||
|
|
N --> Q
|
|||
|
|
O --> Q
|
|||
|
|
P --> Q
|
|||
|
|
I --> Q
|
|||
|
|
J --> Q
|
|||
|
|
```
|
|||
|
|
|
|||
|
|
## 通法步骤
|
|||
|
|
|
|||
|
|
### Step 1:定积分换元法的"四必做"
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**核心公式**:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$\int_a^b f(x)\,dx \xrightarrow{x = \varphi(t)} \int_{\alpha}^{\beta} f[\varphi(t)]\varphi'(t)\,dt$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
其中 $\varphi(\alpha) = a$,$\varphi(\beta) = b$。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**四必做**:
|
|||
|
|
1. **换积分变量**:$x \to t$,被积函数 $f(x) \to f[\varphi(t)]$,$dx \to \varphi'(t)dt$
|
|||
|
|
2. **换下限**:$x = a$ 对应 $t = \alpha$
|
|||
|
|
3. **换上限**:$x = b$ 对应 $t = \beta$
|
|||
|
|
4. **不必回代**(与不定积分换元不同!)
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**经典三角代换**:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
| 根式形式 | 代换 | 三角恒等式 |
|
|||
|
|
|---------|------|----------|
|
|||
|
|
| $\sqrt{a^2 - x^2}$ | $x = a\sin t$,$dx = a\cos t\,dt$ | $1 - \sin^2 t = \cos^2 t$ |
|
|||
|
|
| $\sqrt{a^2 + x^2}$ | $x = a\tan t$,$dx = a\sec^2 t\,dt$ | $1 + \tan^2 t = \sec^2 t$ |
|
|||
|
|
| $\sqrt{x^2 - a^2}$ | $x = a\sec t$,$dx = a\sec t \tan t\,dt$ | $\sec^2 t - 1 = \tan^2 t$ |
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**回代方法**:画直角三角形,用边长关系表示三角函数。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
*极简例子:* 求 $\int_0^a \sqrt{a^2 - x^2}\,dx$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
令 $x = a\sin t$,$dx = a\cos t\,dt$,$x: 0 \to a$ 对应 $t: 0 \to \pi/2$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$= \int_0^{\pi/2} a\cos t \cdot a\cos t\,dt = a^2 \int_0^{\pi/2} \cos^2 t\,dt = a^2 \cdot \frac{\pi}{4}$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
### Step 2:定积分凑微分(第一类换元)
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**操作**:将 $\int_a^b f[\varphi(x)]\varphi'(x)\,dx$ 直接凑为 $\int_a^b f[\varphi(x)]\, d\varphi(x)$,然后**直接用 N-L 公式**对 $\varphi$ 求原函数。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
*极简例子:* $\int_0^1 \dfrac{x\,dx}{1+x^2}$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$= \frac{1}{2}\int_0^1 \frac{d(x^2+1)}{x^2+1} = \frac{1}{2}\ln(x^2+1)\Big|_0^1 = \frac{1}{2}\ln 2$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
### Step 3:定积分分部积分法
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**公式**:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$\int_a^b u\,dv = [uv]_a^b - \int_a^b v\,du$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**选 $u$ 优先级(LIATE)**:反三角 → 对数 → 幂函数 → 三角函数 → 指数函数。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
> 与不定积分分部积分的差异:**定积分分部积分后只剩一个 $[uv]_a^b$ 边界项 + 一个定积分**,计算更简单。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
*极简例子:* $\int_0^1 x e^x\,dx$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$u = x, dv = e^x dx$,$du = dx, v = e^x$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$= [xe^x]_0^1 - \int_0^1 e^x\,dx = e - [e^x]_0^1 = e - (e - 1) = 1$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
### Step 4:常见分部积分模式
|
|||
|
|
|
|||
|
|
| 模式 | $u$ 选择 | 例 |
|
|||
|
|
|------|---------|-----|
|
|||
|
|
| $\int x^n e^{kx}\,dx$ | $u = x^n$ | 分部 $n$ 次降幂 |
|
|||
|
|
| $\int x^n \ln x\,dx$ | $u = \ln x$ | 一次到位 |
|
|||
|
|
| $\int e^{ax}\sin bx\,dx$ 或 $e^{ax}\cos bx$ | 任意 | 两次分部回归解方程 |
|
|||
|
|
| $\int \ln^n x\,dx$ | $u = \ln^n x$, $dv = dx$ | 多次降幂 |
|
|||
|
|
| $\int \arcsin x\,dx$ 或 $\arctan x\,dx$ | $u = $ 反三角, $dv = dx$ | 一次到位 |
|
|||
|
|
|
|||
|
|
### Step 5:奇偶对称性 + 周期性 + 区间再现(高级技巧)
|
|||
|
|
|
|||
|
|
#### 技巧 A — 奇偶对称性
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$\int_{-a}^a f(x)\,dx = \begin{cases} 0, & f \text{ 奇} \\ 2\int_0^a f(x)\,dx, & f \text{ 偶} \end{cases}$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
> 注意:若被积函数可分解为奇函数 + 偶函数,则**只需对偶函数部分积分,奇函数部分直接为 0**。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
#### 技巧 B — 周期性
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$\int_a^{a+nT} f(x)\,dx = n\int_0^T f(x)\,dx \quad (\text{若 } f \text{ 周期 } T)$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
#### 技巧 C — 区间再现法
|
|||
|
|
|
|||
|
|
对 $I = \int_0^a f(x)\,dx$,作 $x = a - t$:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$I = \int_0^a f(a-t)\,dt$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
与原式相加($2I$)或相减($0$),常可消去复杂项。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
*极简例子(关键母题):* 证明 $\int_0^a \dfrac{f(x)}{f(x) + f(a-x)}\,dx = \dfrac{a}{2}$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$I + I' = \int_0^a \dfrac{f(x)}{f(x)+f(a-x)}\,dx + \int_0^a \dfrac{f(a-x)}{f(a-x)+f(x)}\,dx = \int_0^a 1\,dx = a$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
由 $I = I'$(对称翻折不改变积分值),故 $2I = a$,$I = a/2$。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
### Step 6:Wallis 公式
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**公式**:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$I_n = \int_0^{\pi/2} \sin^n x\,dx = \int_0^{\pi/2} \cos^n x\,dx = \begin{cases} \dfrac{(n-1)!!}{n!!} \cdot \dfrac{\pi}{2}, & n \text{ 正偶} \\[8pt] \dfrac{(n-1)!!}{n!!}, & n \text{ 正奇} \end{cases}$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**递推公式**:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$I_n = \frac{n-1}{n} I_{n-2}$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**推导**:对 $I_n = \int_0^{\pi/2} \sin^n x\,dx$ 用分部积分($u = \sin^{n-1}x$, $dv = \sin x\,dx$):
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$I_n = [-\sin^{n-1}x\cos x]_0^{\pi/2} + (n-1)\int_0^{\pi/2} \sin^{n-2}x\cos^2 x\,dx$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$= 0 + (n-1)\int_0^{\pi/2} \sin^{n-2}x(1-\sin^2 x)\,dx = (n-1)(I_{n-2} - I_n)$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
故 $I_n = (n-1)I_{n-2} - (n-1)I_n$,即 $nI_n = (n-1)I_{n-2}$,$I_n = \dfrac{n-1}{n}I_{n-2}$。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**重要极限**:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$\lim_{n\to\infty} \frac{I_{2n}}{I_{2n+1}} = \lim_{n\to\infty} \frac{(2n-1)!!/(2n)!! \cdot \pi/2}{(2n)!!/(2n+1)!!} = \lim_{n\to\infty} \frac{(2n+1)(2n-1)!!^2}{(2n)!!^2 \cdot 2} \cdot \pi = \frac{\pi}{2}$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
(用斯特林公式或沃利斯公式的极限形式)
|
|||
|
|
|
|||
|
|
## 常见陷阱
|
|||
|
|
|
|||
|
|
- **三角代换回代错误**:第二类换元必须**回代到原变量**,但定积分换元后**不需要回代**(用新限即可),两种情况务必区分
|
|||
|
|
- **三角代换上下限错位**:$x = a\sin t$ 时,$x: 0 \to a$ 对应 $t: 0 \to \pi/2$,不要写成 $0 \to \pi$ 或 $-\pi/2 \to \pi/2$
|
|||
|
|
- **分部积分 $u$ 和 $dv$ 选反**:$\int \ln x\,dx$ 选 $u = \ln x$,$dv = dx$,不能选 $u = 1$,$dv = \ln x\,dx$(后者 $v$ 不可求)
|
|||
|
|
- **$\int v\,du$ 中 $v$ 找错**:积分常数取错导致后续麻烦——务必取 $C = 0$
|
|||
|
|
- **凑微分后忘记上下限变化**:凑微分的"换限"——下限从 $x = a$ 变为 $\varphi(a)$
|
|||
|
|
- **奇偶对称性前提条件**:$f$ 在 $[-a, a]$ 必须连续或可积
|
|||
|
|
- **Wallis 公式记错**:偶数带 $\pi/2$,奇数不带 $\pi/2$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
## 经典母题
|
|||
|
|
|
|||
|
|
> **题目1**(三角代换):计算 $\displaystyle\int_0^2 \sqrt{4 - x^2}\,dx$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**解析**:令 $x = 2\sin t$,$dx = 2\cos t\,dt$,$x: 0 \to 2$ 对应 $t: 0 \to \pi/2$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$\int_0^{\pi/2} \sqrt{4 - 4\sin^2 t} \cdot 2\cos t\,dt = \int_0^{\pi/2} 2\cos t \cdot 2\cos t\,dt = 4\int_0^{\pi/2} \cos^2 t\,dt = 4 \cdot \frac{\pi}{4} = \pi$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**几何意义**:半径 2 的 $1/4$ 圆面积 $= \pi \cdot 2^2/4 = \pi$ ✓
|
|||
|
|
|
|||
|
|
> **题目2**(区间再现法):设 $f(x)$ 连续,证明 $\displaystyle\int_0^{\pi} x f(\sin x)\,dx = \frac{\pi}{2}\int_0^{\pi} f(\sin x)\,dx$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**解析**:设 $I = \int_0^{\pi} x f(\sin x)\,dx$。
|
|||
|
|
|
|||
|
|
令 $x = \pi - t$,$dx = -dt$,$x: 0 \to \pi$ 对应 $t: \pi \to 0$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$I = \int_\pi^0 (\pi - t) f(\sin(\pi-t))(-dt) = \int_0^\pi (\pi - t) f(\sin t)\,dt = \pi\int_0^\pi f(\sin t)\,dt - I$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
故 $2I = \pi \int_0^\pi f(\sin t)\,dt$,即 $I = \dfrac{\pi}{2}\displaystyle\int_0^\pi f(\sin t)\,dt$。$\blacksquare$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
> **题目3**(Wallis 公式应用):计算 $\displaystyle\int_0^{\pi/2} \sin^5 x\,dx$ 和 $\displaystyle\int_0^{\pi/2} \sin^6 x\,dx$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**解析**:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
由 Wallis 公式:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
- $I_5 = \dfrac{4!!}{5!!} = \dfrac{4 \cdot 2}{5 \cdot 3 \cdot 1} = \dfrac{8}{15}$
|
|||
|
|
- $I_6 = \dfrac{5!!}{6!!} \cdot \dfrac{\pi}{2} = \dfrac{5 \cdot 3 \cdot 1}{6 \cdot 4 \cdot 2} \cdot \dfrac{\pi}{2} = \dfrac{15}{48} \cdot \dfrac{\pi}{2} = \dfrac{5\pi}{32}$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
用递推验证:$I_5 = \dfrac{4}{5}I_3 = \dfrac{4}{5} \cdot \dfrac{2}{3} = \dfrac{8}{15}$ ✓
|
|||
|
|
|
|||
|
|
> **题目4**(分部积分 + 上下限灵活处理):计算 $\displaystyle\int_0^1 \arctan x\,dx$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**解析**:令 $u = \arctan x$,$dv = dx$,$du = \dfrac{1}{1+x^2}dx$,$v = x$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$\int_0^1 \arctan x\,dx = [x\arctan x]_0^1 - \int_0^1 \frac{x}{1+x^2}\,dx = \frac{\pi}{4} - \frac{1}{2}\ln(1+x^2)\Big|_0^1 = \frac{\pi}{4} - \frac{1}{2}\ln 2$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
> **题目5**(凑微分 + 区间再现):证明 $\displaystyle\int_0^{\pi/2} \frac{\sin x}{\sin x + \cos x}\,dx = \frac{\pi}{4}$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**解析**:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
令 $I = \displaystyle\int_0^{\pi/2} \frac{\sin x}{\sin x + \cos x}\,dx$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
令 $x = \dfrac{\pi}{2} - t$:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$I = \int_0^{\pi/2} \frac{\cos t}{\cos t + \sin t}\,dt = \int_0^{\pi/2} \frac{\cos x}{\sin x + \cos x}\,dx$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
两式相加:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$2I = \int_0^{\pi/2} \frac{\sin x + \cos x}{\sin x + \cos x}\,dx = \int_0^{\pi/2} 1\,dx = \frac{\pi}{2}$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
故 $I = \dfrac{\pi}{4}$。$\blacksquare$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
> **题目6**(对称性 + 换元综合):计算 $\displaystyle\int_0^2 \frac{x^3}{\sqrt{4-x^2}}\,dx$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**解析**:注意到 $x^3 = x \cdot x^2$,用 $x^2 = 4 - (4 - x^2)$ 拆分:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$x^3 = x[4 - (4-x^2)] = 4x - x(4-x^2)$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
故:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$\int_0^2 \frac{x^3}{\sqrt{4-x^2}}\,dx = 4\int_0^2 \frac{x}{\sqrt{4-x^2}}\,dx - \int_0^2 x\sqrt{4-x^2}\,dx$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**第一项**:凑微分,$u = 4 - x^2$,$du = -2x\,dx$:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$4\int_0^2 \frac{x\,dx}{\sqrt{4-x^2}} = -2\int_0^2 \frac{d(4-x^2)}{\sqrt{4-x^2}} = -2 \cdot 2\sqrt{4-x^2}\Big|_0^2 = -4(\sqrt{0} - \sqrt{4}) = 8$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**第二项**:凑微分,$u = 4 - x^2$,$du = -2x\,dx$:
|
|||
|
|
|
|||
|
|
$$\int_0^2 x\sqrt{4-x^2}\,dx = -\frac{1}{2}\int_0^2 (4-x^2)^{1/2}\,d(4-x^2) = -\frac{1}{2} \cdot \frac{2}{3}(4-x^2)^{3/2}\Big|_0^2$$
|
|||
|
|
$$= -\frac{1}{3}(0 - 4^{3/2}) = -\frac{1}{3}(-8) = \frac{8}{3}$$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
**结果**:$8 - \dfrac{8}{3} = \dfrac{16}{3}$
|
|||
|
|
|
|||
|
|
> 这道题展示了"拆分被积函数"的强大威力,避免了三角代换的繁琐。
|